Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nelerdir?

Daha önce DEHB tanısı almış bir çocukla evde nasıl çalışılacağını ele almıştım. Bu yazıda bir adım geriye gidip, asıl ilk soruya odaklanıyorum: "Çocuğumda gördüğüm bu davranışlar dikkat eksikliği belirtisi mi, yoksa normal çocukluk hareketliliği mi?"

Bu ayrımı yapmak göründüğünden daha hassas bir konudur. Çünkü çocukların büyük çoğunluğu zaman zaman dikkatsiz, hareketli ya da dürtüsel davranışlar gösterebilir — bu, tek başına bir tanı kriteri değildir.

Yaşa göre belirtiler nasıl değişir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtileri, çocuğun gelişim dönemine göre farklı şekillerde ortaya çıkar.

Okul öncesi dönem (3-6 yaş)

• Tek bir oyuncak veya aktiviteyle uzun süre ilgilenememe
• Sürekli hareket halinde olma, oturduğu yerde duramama
• Sıra beklemekte aşırı zorlanma
• Ani ve yoğun duygusal patlamalar
• Tehlikeyi fark etmeden ani hareketler yapma (dürtüsellik)

Bu yaş grubunda hareketlilik zaten gelişimsel olarak yüksektir; bu nedenle belirtilerin "normalin çok üzerinde ve sürekli" olup olmadığına bakmak önemlidir.

Okul çağı (7-12 yaş)

• Derste dikkatini sürdürememe, sık sık "dalıp gitme"
• Verilen yönergeleri unutma veya yarıda bırakma
• Eşyalarını sürekli kaybetme, dağınıklık
• Ödev ve görevlere başlamakta belirgin zorlanma
• Sınıf içinde yerinde duramama, konuşmaları bölme
• Akran ilişkilerinde dürtüsellik nedeniyle zorlanma

Bu dönemde belirtiler genellikle okul ortamında daha görünür hale gelir, çünkü yapılandırılmış görevler ve oturarak öğrenme beklentisi artar.

Ergenlik dönemi

• Fiziksel hareketlilik azalır, ama içsel huzursuzluk ve sabırsızlık sürebilir
• Zaman yönetimi ve organizasyon güçlükleri ön plana çıkar
• Erteleme davranışı ve görev tamamlamada süreklilik sorunu

Dikkat eksikliği ile hiperaktivite ayrımı

DEHB tek bir görünüm olarak ortaya çıkmaz. Tanı kriterlerinde (DSM-5 temelli sınıflandırmaya göre) üç alt tip tanımlanır:

Normal çocukluk hareketliliği ile DEHB farkı

Bu, ebeveynlerin en çok kafa karıştığı noktadır. Ayrımı yaparken bakılması gereken üç temel ölçüt vardır:

Ne zaman profesyonel değerlendirme gerekir?

Aşağıdaki durumlardan birkaçı bir aradaysa, değerlendirme süreci başlatmak faydalı olur:

• Belirtiler 6 aydan uzun süredir devam ediyor
• Hem evde hem okulda fark ediliyor (öğretmen geri bildirimleri önemlidir)
• Okul başarısı, arkadaşlık ilişkileri veya özgüven olumsuz etkileniyor
• Aile içinde sürekli çatışma ve gerginliğe yol açıyor

Tanı süreci nasıl işler?

DEHB tanısı tek bir testle değil, kapsamlı bir değerlendirme süreciyle konur. Türk Psikiyatri Derneği'nin de vurguladığı gibi, süreç genellikle şu adımları içerir:

• Detaylı görüşme: Ebeveyn ve mümkünse öğretmenden gelişim öyküsü ve belirtilerin ortaya çıktığı bağlamlar toplanır.
• Standart ölçek ve formlar: Davranış değerlendirme ölçekleri, belirtilerin yaşına uygun beklenen düzeyin ne kadar üzerinde olduğunu nesnel hale getirir.
• Gelişimsel ve pedagojik değerlendirme: Çocuğun bilişsel, akademik ve sosyal-duygusal gelişim profili incelenir; bu adım, gelişim değerlendirmesi kapsamında ele alınır.
• Ayırıcı değerlendirme: Kaygı, öğrenme güçlükleri veya uyku sorunları gibi benzer belirtiler veren başka durumların dışlanması önemlidir.

Bu süreç sonunda gerekirse psikiyatrik değerlendirmeye yönlendirme yapılabilir; danışmanlık süreci ise belirtilerin günlük yaşamdaki etkisini azaltmaya yönelik bireyselleştirilmiş bir çalışma sunar.

Uzm. Psk. Dan. Batıkan Polat — İzmir'de çocuk danışmanlığı alanında çalışmaktadır. Dikkat, davranış ve gelişimsel değerlendirme başlıca uzmanlık alanları arasında yer almaktadır.