Önce en önemli bilgi
DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) tanısını yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi koyabilir. Psikologlar ve psikolojik danışmanlar tanı koyamaz. Danışmanlık; tanı öncesinde ailenin doğru yere yönlendirilmesine, tanı sonrasında ise çocuğun öz düzenleme becerilerinin, özgüveninin ve aile-okul düzeninin desteklenmesine odaklanır. Bu iki rol birbirinin yerine geçmez; birlikte çalıştıklarında sonuç verir.
"Acaba dikkat eksikliği mi?" diye düşünmeye nereden başlanır?
Bu soruyu soran ebeveynlerin çoğu bana benzer bir tabloyla geliyor: okuldan gelen geri bildirimler birikmiş, ödev saatleri gerginleşmiş, evde "kaç kere söyleyeceğim" cümlesi günün rutini hâline gelmiş. Ve altta hep aynı iki korku var: çocuğuma bir etiket yapıştırılacak mı? ve ya geç kalırsam?
İkisi de anlaşılır korkular. Şunu söyleyeyim: dikkat konusunda erken adım atmak etiketlemek değildir. Tam tersine, çocuğun yıllarca "tembel", "haylaz", "umursamaz" olarak anılmasını önleyen şey çoğu zaman zamanında yapılan doğru değerlendirmedir.
Yaşa uygun hareketlilik mi, klinik bir tablo mu?
Her hareketli çocukta DEHB yoktur; bu ayrımın bilinmesi önemlidir. Aradaki farkı belirleyen tek bir davranış değil, dört ölçüttür:
- Süre: Belirtilerin en az altı aydır devam ediyor olması
- Ortam çeşitliliği: Yalnızca okulda ya da yalnızca evde değil, birden fazla ortamda görülmesi
- Yaşa göre beklenti: Aynı yaş grubundaki çocuklardan belirgin biçimde farklı olması
- İşlevsel etki: Çocuğun akademik başarısını, arkadaş ilişkilerini ya da aile yaşamını olumsuz etkilemesi
Dört ölçüt birlikte değerlendirilir; biri tek başına yeterli değildir. Bu değerlendirmeyi yapan kişi de çocuk ve ergen psikiyatristidir. Belirtilerin yaşa göre nasıl farklılaştığını dikkat eksikliği belirtileri yazısında ayrıntılı ele aldım.
Sık atlanan nokta: Dikkat sorunu gibi görünen tablonun altında bazen başka bir şey vardır — uyku düzensizliği, kaygı, işitme veya görme sorunu, öğrenme güçlüğü ya da evdeki bir stres kaynağı. Bu yüzden değerlendirme geniş bakmayı gerektirir; sadece "dikkatini ölçmek" yeterli değildir.
Kim ne yapar? Rollerin net ayrımı
| Kim | Ne yapar | Ne yapmaz |
|---|
| Çocuk ve ergen psikiyatristi | Tanı koyar, tıbbi değerlendirme yapar, gerektiğinde ilaç tedavisi düzenler ve izler | — |
| Psikolojik danışman / psikolog | Gözlem ve bilgi toplar, aileyi yönlendirir, çocukla beceri çalışması yürütür, ebeveyn danışmanlığı verir, okulla iş birliği kurar | Tanı koymaz, ilaç önermez, tedaviyi değiştirmez |
| Okul rehberlik servisi | Sınıf içi gözlem sunar, öğretmenle düzenlemeleri planlar, aileyi yönlendirir | Tanı koymaz |
| Ebeveyn | Gözlemleri aktarır, evde yapıyı kurar, süreci taşır | Tek başına taşımak zorunda değildir |
Ben ne yapıyorum, ne yapmıyorum?
Bu konuda net olmayı önemsiyorum, çünkü dikkat alanında ailelere gerçekçi olmayan vaatler sunulduğuna sık rastlıyorum.
✓ Yaptıklarım
- Ailenin ve okulun gözlemlerini toplayıp bütüncül bir tablo çıkarmak
- Gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirme yapmak
- Uygun olduğunda MOXO dikkat testi uygulamak ve sonucu raporlamak
- Çocukla öz düzenleme, dürtü kontrolü ve odaklanma becerileri üzerine çalışmak
- Çocuğun özgüvenini ve akademik benlik algısını korumaya yönelik çalışmalar
- Ebeveynle yönerge verme, rutin kurma ve çatışma azaltma üzerine çalışmak
- Ailenin onayıyla okul rehberlik servisi ve öğretmenle iş birliği kurmak
- Eşlik eden kaygı, öfke ve akran ilişkisi zorluklarında destek
✕ Yapmadıklarım
- DEHB veya başka bir tanı koymak
- İlaç önermek, ilaç hakkında yönlendirme yapmak
- Mevcut ilaç tedavisinin değiştirilmesini önermek
- "Şu kadar seansta düzelir" gibi süre veya sonuç garantisi vermek
- Psikiyatrik değerlendirme gerektiği hâlde süreci tek başıma sürdürmek
Uyarı: Size tanı koyan, "ilaca gerek yok" diyen ya da doktorunuzun verdiği tedaviyi bırakmanızı öneren bir uzmanla karşılaşırsanız, bu yetki sınırının aşılması demektir. İlaç kararı yalnızca çocuğunuzu izleyen hekime aittir.
Destek süreci nasıl işler?
1
Ebeveyn ön görüşmesiÇocuk gelmez. Gelişim öyküsü, okuldan gelen geri bildirimler, ev düzeni, uyku ve ekran alışkanlıkları konuşulur.
2
Bilgi toplamaAilenin gözlemleri ve — onay verilirse — okuldan alınan geri bildirimler bir araya getirilir. Amaç tanı koymak değil, tabloyu doğru anlamaktır.
3
Objektif ölçüm (uygunsa)Gerekli görüldüğünde
MOXO dikkat testi uygulanır; sonuç raporu aileyle ve talep hâlinde hekimle paylaşılır.
4
Yönlendirme kararıTıbbi değerlendirme gerektiren bir tablo görülürse aile bilgilendirilir ve çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirme yapılır. Bu adım atlanmaz.
5
Çocukla çalışmaYaşa göre oyun temelli ya da konuşmaya dayalı çalışmalarla öz düzenleme, dürtü kontrolü ve baş etme becerileri üzerine çalışılır.
6
Ebeveyn danışmanlığıEvdeki yapının kurulması, yönerge verme biçimi, ödev düzeni ve çatışmanın azaltılması üzerine düzenli görüşmeler yapılır.
7
Okul iş birliğiAilenin yazılı onayıyla okul rehberlik servisi ve öğretmenle ortak bir yaklaşım oluşturulur.
Neden ebeveyn çalışması bu kadar önemli?
Dikkat sorunları yaşayan çocuklarda en hızlı değişen şey çoğu zaman çocuk değil, evdeki etkileşim döngüsüdür. "Kaç kere söyleyeceğim" ile başlayıp kavgayla biten bir akşam, hem çocuğun hem ebeveynin özgüvenini aşındırır. Bu döngüyü kırmak, çocuğun becerilerini geliştirmekten daha hızlı sonuç verebilir.
Bu nedenle süreçlerin çoğunda çocukla yapılan çalışmaya paralel olarak ebeveyn danışmanlığı yürütüyorum. Bazı ailelerde çocuk hiç seansa gelmeden yalnızca ebeveyn çalışmasıyla belirgin rahatlama oluyor.
Evde işe yarayan yaklaşımlar
Aşağıdakiler her çocukta işe yarayacak reçeteler değil; dikkat konusunda en sık başvurulan ve uygulaması kolay yaklaşımlardır:
- Tek seferde tek yönerge. "Ceketini as, ellerini yıka, sofraya gel" üç ayrı komuttur; çocuk genellikle ilkinde takılır. Teker teker verin.
- Göz teması ve isim. Yönergeyi başka odadan seslenerek değil, çocuğun yanına gidip göz teması kurarak verin.
- Görsel hatırlatıcılar. Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir çizelgeye dökmek, hatırlatma yükünü sizden alıp duvara devreder.
- Kısa odak blokları ve hareket molaları. Ödevi 15–25 dakikalık bloklara bölün; molalarda ekran değil, bedensel hareket olsun.
- Öngörülebilir rutin. Aynı saat, aynı yer, aynı sıra — belirsizlik dikkat sorunlarını büyütür.
- Uyku ve ekran düzeni. Uyku borcu dikkat belirtilerini doğrudan artırır; yatmadan önceki ekran süresi bu yüzden kritik. Ekran süresi rehberi
- Başarıyı görünür kılmak. Gün içinde iyi giden anları adlandırın. Sürekli düzeltilen bir çocuk, kendini "beceremeyen" olarak tanımlamaya başlar.
Evde uygulayabileceğiniz yapılandırılmış etkinlikler için aktivite kütüphanesinden "Dikkat & Odaklanma" kategorisine bakabilirsiniz; yaşa ve süreye göre filtrelenebiliyor. Daha kapsamlı ev stratejileri için DEHB'li çocukla evde çalışma yazısı işinize yarayabilir.
Sık gözden kaçan: özgüven ve kardeş ilişkisi
Dikkat sorunları yaşayan çocuklar, gün içinde akranlarına göre çok daha fazla uyarı ve düzeltme alır. Bu birikim zamanla akademik benlik algısını ve genel özgüveni aşındırır; ergenlikte de motivasyon kaybı ya da davranış sorunları olarak geri döner.
Bu yüzden destek sürecinde yalnızca "odaklanmayı artırmak" hedeflenmez; çocuğun kendini beceriksiz hissetmemesi de en az onun kadar önemlidir. Benzer biçimde, evde sürekli çocuğa odaklanılması kardeş ilişkisini de zorlayabilir — bu konu da çoğu zaman ebeveyn görüşmelerinin gündemine giriyor. Kardeş kıskançlığı rehberi
İzmir'de bu destek nerede veriliyor?
Yüz yüze görüşmeler dört noktada, randevu ile yürütülüyor: Bayraklı (ana ofis), Karşıyaka, Gaziemir ve Bergama. Ebeveyn görüşmeleri ve ergen görüşmeleri gerektiğinde online yapılabildiği için, düzenli devam etmenin zor olduğu dönemlerde süreç kesintiye uğramadan sürdürülebiliyor.
Uzm. Psk. Dan. Batıkan Polat
İzmir Demokrasi Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık lisansı ve Ege Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık yüksek lisansı mezunuyum; İstanbul Gelişim Üniversitesi'nde Klinik Psikoloji yüksek lisans eğitimim devam ediyor. Deneyimsel Oyun Terapisi, Çocuk Merkezli Oyun Terapisi ve Aile Danışmanlığı eğitimlerim bulunuyor.
Unvanım Uzman Psikolojik Danışman'dır — psikolog, pedagog ya da hekim değilim. Bu ayrımın neden önemli olduğunu ve hangi durumda hangi uzmana başvurulması gerektiğini uzman seçimi rehberinde ayrıntılı anlattım. Ayrıntılı özgeçmiş için hakkında sayfasına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
DEHB tanısını kim koyar?
Yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi. Psikologlar ve psikolojik danışmanlar tanı koyamaz; gözlem ve bilgi toplama yoluyla sürece katkı sunar, aileyi yönlendirir ve tanı sonrasında destek çalışmalarını yürütür.
Çocuğumda dikkat eksikliği olduğunu nasıl anlarım?
Tek bir davranıştan anlaşılmaz. Belirtilerin en az altı aydır sürmesi, birden fazla ortamda görülmesi, yaşa göre beklenenin belirgin ötesinde olması ve günlük yaşamı olumsuz etkilemesi aranır. Bu değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatristi yapar.
Hareketli çocuk ile DEHB arasındaki fark nedir?
Yaşına uygun hareketlilik durumsaldır; çocuk ilgisini çeken bir işte odaklanabilir ve ortama göre kendini ayarlayabilir. DEHB'de zorluk süreklidir, birden fazla ortamda görülür ve çocuğun akademik, sosyal ya da aile yaşamını belirgin biçimde etkiler.
Dikkat sorunlarında danışmanlık ne işe yarar?
Tanının yerini almaz ama sürecin önemli bir parçasıdır: çocuğun öz düzenleme becerilerini çalışmak, özgüvenini korumak, ebeveyn tutumlarını desteklemek, ev ve okul rutinlerini yapılandırmak ve okulla iş birliği kurmak bu kapsamdadır.
Çocuğuma ilaç verilmesi gerekir mi?
Bu karar yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından, çocuğun bireysel durumu değerlendirilerek verilir. Psikolojik danışman ilaç önermez, ilaç kullanımı hakkında yönlendirme yapmaz ve mevcut tedaviyi değiştirmeyi öneremez.
Tanı almadan destek almaya başlayabilir miyiz?
Evet. Ebeveyn danışmanlığı ve çocukla yürütülen destek çalışmaları tanı beklenmeden başlayabilir. Ancak süreçte tanı gerektiren bir tablo görülürse aile bilgilendirilir ve psikiyatriye yönlendirme yapılır.
Dikkat testi yapıyor musunuz?
Evet.
MOXO dikkat testi uygulama sertifikam bulunuyor. MOXO, dikkat ve dürtüsellik parametrelerini çeldiricili bir ortamda objektif olarak ölçen bilgisayarlı bir testtir. Tek başına tanı koymaz; klinik değerlendirmeyi tamamlayan bir ölçüm aracıdır ve sonuç raporu hekimle paylaşılabilir.
Okulla iş birliği yapıyor musunuz?
Ailenin yazılı onayıyla okul rehberlik servisi ve öğretmenlerle iş birliği kurulabilir. Sınıf içi düzenlemeler, oturma düzeni, yönerge verme biçimi ve ödev takibi gibi konularda ortak bir yaklaşım oluşturmak sürecin etkisini artırır.
DEHB'li çocuğa evde nasıl yaklaşılır?
Öngörülebilir rutinler, tek seferde tek yönerge, görsel hatırlatıcılar, kısa odak blokları ve hareket molaları işe yarayan temel yaklaşımlardır. Cezalandırmadan çok yapıyı güçlendirmek, çocuğun özgüvenini korumak açısından önemlidir.
İzmir'de bu destek nerede veriliyor?
Yüz yüze görüşmeler Bayraklı (ana ofis), Karşıyaka, Gaziemir ve Bergama'da randevu ile yürütülmektedir. Ebeveyn görüşmeleri gerektiğinde online yapılabilir.